Rubensen zirriborroak Baionako Bonnat-Helleu museoan - Bilboko Arte Ederren Museoaren

Obra gonbidatua

2022-09-28 • 2023-01-22

Rubensen zirriborroak Baionako Bonnat-Helleu museoan

19. ARETOA

Obra Gonbidatua programak hitzordu berezia proposatzen digu historiako margolari handienetako batekin, haren zirriborroen bidez. Hain zuzen ere, zirriborro sorta bat bildu da, prestalan modura sortua garai hartako ziklo dekoratibo bikainenetako batera –Paradako Dorrea– aldatzeko. Prestalan horiez gainera, erakusketan ikus daiteke Madrilgo Errege Oinutsen monasteriorako 20 tapizetako baterako prestatutako beste zirriborro bat, aurrekoak baino handiagoa. Azkenik, Baionako Bonnat-Helleu museoak maileguan utzitako Rubensen zirriborroak testuinguruan kokatzeko, Paulus Pontiusen (Anberes, 1603-1658) hiru erreprodukzio-grabatu ikus daitezke, bilduma partikular batekoak.

Bere ibilbidearen azken etapan, bizi osoko enkargurik garrantzizkoena jaso zuen Rubensek Filipe IV.arengandik: neurri handiko 115 mihise, Madril kanpoaldean kokatutako Paradako Dorrea ehiza pabiloirako, hura handitu eta berritu nahi baitzuen erregeak. Garai hartan Rubens zen era horretako pintura ziklo bat sortzeko eta enkargua pare bat urtean amaitzeko gaitasuna zuen artista bakarretakoa. Lanaren bolumena eta hura egiteko epea kontuan hartuta, artistak erabaki zuen Anberesko bere lantegiko beste artista flandestar batzuekin lankidetzan jardutea, baina, konposizio bakoitza mihisera eraman aurretik, eskala txikiko zirriborroetan islatu zituen bere ideiak, ohol gaineko olio pinturetan, 1636. urtearen inguruan. Irudi horietako gehienen gaiak mitologikoak dira, eta Ovidioren Metamorfosiak obra dute oinarri. Rubensen irudimen emankorra eta trebetasun teknikoa erakusteaz gainera, artistaren lan prozesuaren eta Antzinate klasikoarekiko zuen sentiberatasunaren lekuko aparta dira.

Rubensen zirriborroetatik zazpi museoan erakusgai jartzeko ezinbestekoa izan da Banco Santander Fundazioaren babesa eta Prado Museoko 1700 bitarteko Flandriako eta Iparraldeko Eskoletako Margolanen Kontserbazio buru Alejandro Vergararen aholkularitza zientifikoa.

Zirriborroen sorta hautatu hau flandestar pintoreak esparru horretan egindako lan handi baina publikoarentzat ezezagunaren erakusgarri bikaina da. Emankortasun handiko garai batean landutako marrazkiak dira: Espainiako gortearen zerbitzuan jardun zuen garaikoak, hain zuzen. Horietako sei Paradako Dorreko dekorazioarekin lotuta daude, eta Espainian egon ziren XVIII. mendearen erdialdera, Infantadoko dukearen esku, beste berrogeita hamar bat zirriborrorekin batera. Bilduma hartatik erosi zituen Victor-Bernard Derrécagaix baionar ofizial eta esploratzaileak (1833-1915), Espainiatik igarotzean. Haren alargunak legatu modura eman zizkion Bonnat-Helleu museoari, 1921ean, Rubensek Errege Oinutsen monasterioko tapizetako baterako egindako beste zirriborro bat gehituta, Derrécagaixek Espainian eskuratua hura ere.

Pedro Pablo Rubens (1577-1640)

Pedro Pablo Rubens (1577-1640) XVII. mendeko europar margolari nagusitzat eta arte unibertsalaren historiako handienetakotzat hartua da, eta haren bertute aipagarrienetakoa da zirriborroak egiteko zuen maisutasuna. Hain zuzen ere, funtsezko jarduera da Rubesen sorkuntza prozesua ulertzeko, eta azpimarratzekoa, egin zituen zirriborroen kalitateagatik nahiz kantitateagatik –bostehun ale inguru margotu zituen, bere ekoizpenaren ia herena–. Jarduera horrekin, gainera, eraldatu eta gainditu egin zuen aurretiko estudioaren kontzeptu tradizionala, haren arabera papera erabiltzen baitzen zirriborroetarako euskarri bakar gisa.

Rubensek heziketa zaindua, poliglota eta klasizista jaso zuen, eta horrek aukera eman zion gaztegaztetatik aristokraziarekin harremana izateko. Italian Mantuako dukearen ganbera pintore gisa egindako egonaldian, Errenazimentuko maisuen obra ezagutu zuen. Espainian, trebetasun aparta erakutsi zuen erretratu handietarako eta, gero, Anberesen, ordura arte ez bezalako ikusgarritasunaz landu zituen gai erlijiosoak. Ekoizpen oparoa izan zuen, marrazkilari eta kolorista gisa zuen gaitasun harrigarriari esker –bereziki trebea izan zen giza anatomia irudikatzen eta orotariko gaietan–, baina baita bere lantegi handian jardun zuten laguntzaile ugarien lankidetzari esker ere.

Torre de la Parada

1636an, Filipe IV.ak zabaltze lanak egin zituen, Juan Gómez de Mora arkitektoarekin, Madrilgo aldirietan zuen gotorleku txiki batean. Luis de Vega arkitektoarekin eraikitako jauregi hartako lanen emaitza da Torre de la Parada izenez ezaguna den ehiza pabiloia, zeinetarako eskatu baitzien erregeak margolan sorta handinahi bat zenbait artistari. Multzorik nagusia Rubensi eskatu zion: gai mitologikoko 60 obra. Filipe IV.aren anaia Fernando Austriakoa kardinal-infanteak egin zion eskaria urte hartan bertan, eta Ovidioren Metamorfosiak eta Herkulesen bizitza izan ziren obra haien inspirazio iturria. Margolariak zenbait ataletan banatu zuen zikloa, eta, atalek programa zehatz bati jarraitzen ez bazioten ere, haiek erakutsiko ziren espazioaren xedeak egiten zuen guztien arteko lotura; izan ere, ehizako eta aisiako eszenak agertzen ziren pintura guztietan. Konposizioak eta gaiak Rubensek berak asmatu zituen, eta formatu txikiko haritz oholen gainean margotu zituen zirriborroak, olio pinturaz; Torre de la Parada gero, irudi haiek mihise handietara eraman zituzten berak –pertsonalki arduratu zen 14 obraz– eta hark kontratatutako beste margolari batzuek, tartean zirela Jacob Jordaens eta Jan Cossiers. Jakina da lanak 1638-1639rako amaituta zeudela, baina eraikina desagertu egin zen, koadro gehienekin batera, 1714an Ondorengotza Gerran gertatutako sute batean; hala, Rubensen zirriborroak bihurtu dira proiektu haren lekuko, hainbat bildumatan barreiatuta. Areto honetan ikusgai dauden seirek egikera indartsu eta sintetikoa dute, enkarguaren ezaugarriek baldintzatuta hein handi batean; izan ere, enkarguaren epeek eta bolumen handiak behartuta, artistak asmamen handiz aritu behar izan zuen konposizioen aberastasuna eta aniztasuna eta argitasun narratiboa ziurtatzeko. Inguru ongi zehaztuak eta pintura geruza oso meheen erabilera –inprimazioa bera ere ikusten da, maiz– maisuaren gaitasun tekniko apartaren erakusgarri dira.

Descalzas Reales

Madrilgo Oinuts Errealen monasterioa erregetzako eta aristokraziako dama askoren egoitza izan da bere historian zehar, eta garrantzi handiko arte bilduma osatu zen, dama haien dohaintzei esker. Horien artean, aipatzekoa da, adibidez, Elisabet Klara Eugenia infantaren ekarpena. Filipe II.aren alaba eta Herbehereetako gobernari izan zen, eta, 1625. urtearen inguruan, Bruselan, Rubensi eskatu zion egiteko 20 tapiz Eukaristiaren garaipenaren gaiari buruz, hura harturik katolizismoaren dogma nagusitzat. Haien zirriborroak dira margolariaren ekoizpeneko obra onenetakoak, eta, haietatik abiatuta, maisuaren laguntzaileek kartoiak landu zituzten –tapizak sortzeko tarteko urratsa–. Modelli hauek, olio pinturaz ohol gainean margotuak, landuagoak dira Torre de la Paradakoak baino, baita haiek baino handiagoak ere. Areto honetan ikusgai den Elias profeta, ogia eta ura aingeru baten eskutik jasotzen obran, argi ikusten dira Barrokoko maisu handiaren bereizgarriak, hala nola pintzelkada aske eta segurua eta kolorearen gardentasuna.

Torre de la Paradarako zirriborroak

Apolo eta Dafne

Apolo Dafne ehiztariaz maitemindu zen, Kupidok jaurtitako gezi batek jota. Hala, Dafneri jarraitu zion, desirak sututa, eta ia harrapatu zuen. Dafne gazteak, izuaren izuz, laguntza eskatu zion aitari, ibaietako jainkoari, eta aitak erramu bihurtu zuen, salbatzeko (Ovidio, Metamorfosia, I. liburua). Harrezkero, koroa gisa erramu hosto batzuk erabilita etsi behar izan zuen Apolok.

Konposizioaren ardatz nagusia markatzen duen lerro bertikala sail honetako beste zirriborro batzuetan ikusten diren askoren antzekoa da. Multzo honetako koadro gehienekin egin bezala, Rubensek beste artista bati azpikontratatu zion margolana: Theodoor van Thuldeni, kasu honetan (Prado Museoarena da koadroa).

Kupido eta Psike

Kupido eta Psikeren istorio ospetsua II. mendeko idazle eta filosofo Apuleioren Metamorfosia eleberrian (Urrezko astoa izenez ere ezaguna) agertzen da. Psikek Kupidoren maitasuna galdu zuen, Kupido ohartu baitzen zelatan aritu zitzaiola –Psikeren kriseilutik isuritako olio irakinezko tanta batek esnatu zuen–. Rubensek aurreko unea irudikatu zuen, zehazki; Psike gaztea maitasunaren eta desiraren jainkoaren edertasun berdingabearekin liluratuta dagoen unea. Venus jeloskorrak jarritako amarruak gorabehera, bi maitaleek berriro bat egin zuten.

Irudiak inguratzen dituen pintura-geruza marroian opakutasun handiagoko eta gutxiagoko eremuak maisuki tartekatuz, espazioaren sakontasun sentsazioa sortzen laguntzen du Rubensek.

Eszila eta Glauko

Glauko itsasoko jainkoaren eta hark Eszilarekiko zuen desiraren istorioa Ovidioren Metamorfosian kontatzen da (XIV. liburuan), Rubensek Torre de la Paradarako margotutako mito gehienak bezalaxe. Eszilaren maitasuna bereganatzeko, Zirze jainkosari laguntza eskatu zion Glaukok, baina, Zirze Glaukoz maiteminduta zegoenez, betikotu egin zuen haren samina.

Eskuinean, txakurrak ageri dira Eszilari erasoan, eta Eszila, besoak gora jasota. Gero, animalia bihurtu zen Eszila bera ere. Glauko dena ikusten ari da, izuak harturik, limurtzen saiatu zen emakumea galtzera baitoa.

Herkules, purpura deskubritzen

Julius Pollux greziarrak kontatzen du istorio hau Onomasticon lanean (I. liburua), II. mendean. Tiroko hondartza batean nagusiarekin paseoan dabilela, Herkulesen txakurrak molusku baten oskolari kosk egin zion, eta purpuraz zikindu zitzaizkion ezpainak. Horrela deskubritu zuen Herkulesek tindagai hura, Antzinaroan, bereziki erromatarren garaian, preziatuena. Tiroko hiria, gaur egungo Libanon, irudiaren atzealdean ageri da. Inguru hartako purpura bereziki aintzat hartua zen.

Pintura zurixka eta lur kolorekoa irudiaren ezkerraldeko ertzean pilatzen da, eta arkatzez marrazturiko lerro beltz batez zedarritu du Rubensek eszena. Bayonne, musée Bonnat-Helleu.

Pan eta Siringa

Arkadiako Pan jainko hipersexualak giza eta ahuntz ezaugarriak zituen. Ovidioren Metamorfosia obrako bertsoak (I. liburua) ditu irudi honek inspirazio iturri, eta, bertan, Pan ageri da Siringa ninfarengana hurbiltzen, lizun eta biolento, eta ninfa, Ladon ibaian sartzen, harengandik ihesi. Siringak ibaiko ninfei eskatu zien bihur zezatela kalamuzko kanabera, salbatzeko, baita haiek halaxe egin ere. Kanabera horiekin egin zuen Panek bere siringa (txirula).

Konposizioaren azpiko lerro bertikal ugariak (goiko ezkerreko ertzean ikusten dira hobekien) eszena margotu aurretik oholari tonua emateko erabilitako pintzel lodi batek utzitako arrastoak dira. Rubensek zirriborro askotan utzi zituen era horretako lerroak bistan.

Selene (edo Diana) eta Endimion

Selene (batzuetan Diana jainkosarekin identifikatuta) ilargiaren greziar jainkosak Endimioni zioen maitasunak jeloskor jarri zuen Zeus. Gazte ederrarentzat betiereko gaztetasuna eskatu zion jainkosak Zeusi, baina, gaztetasuna eman ordez, betiko loarazi zuen hark. Safo poeta arkaikoak kontatu zuen istorioa, besteak beste. Saforen obran, ohikoa da rol maskulinoak eta femeninoak iraultzea, eta jainkosak saiatzea gizonak limurtzen edo behartzen.

Rubensek bizitasun berezia eman zion oholaren gainaldeari bere pintzelaren mugimendu arinaz. Jainkosaren keinuak, bestalde, sinesgarritasuna ematen dio haren saminari. Eskuinaldean, goian, margolariak euskarri gisa erabilitako hagatxoaren arrastoak ikusten dira: dirudienez, artean guztiz lehortu gabe zegoen pintura eremu horretan, eta lanabesak pintura markatu zuen.

Eukaristiaren serierako zirriborroa

Rubensek bere ibilbidean diseinatutako lau tapiz sailetako baterako prestalan gisa margotu zuen zirriborro hau: Eukaristiaren sailerako, hain zuzen. Elisabet Klara Eugeniak egin zion enkargua, zeinarentzat lan egin baitzuen Rubensek gorteko margolari eta diplomazialari gisa. Multzoaren gaia Eukaristiaren misterioaren gorespena da, eta pieza honek, zehazki, aingeru batek Elias profetari jaten eta edaten eman zioneko Itun Zaharreko eszena du oinarri. Zenbait testu erlijiosotan, Eukaristiaren aitzinirudi gisa interpretatu da Bibliako pasarte hori (adibidez, Akinoko San Tomasen Summa Theologica testuan).

Zirriborro hau modelo gisa erabili zuten Rubensen laguntzaileek, tamaina handiko koadro bat egiteko (kartoiz), zeinetan oinarritu baitzuten tapizaren egileek beren obra. Tranpantoko modura zutabe batzuetatik zintzilikatutako tapiz modura irudikatuta dago eszena. Zutabeak Rubensen ondorengo artistaren batek berriro margotuta daude, agian, jatorrizko egileak ez zuelako haien forma nabarmendu.





Babeslea: